Pod koniec października mieliśmy wyjątkową okazję odwiedzić Finlandię – kraj, który od lat inspiruje świat swoimi rozwiązaniami w zakresie edukacji. Przez pięć dni poznawaliśmy, jak Finowie wcielają w życie ideę Lifelong Learning – idei, która przenika każdy aspekt ich codzienności.
Czym jest Lifelong Learning?
To filozofia, która zakłada, że człowiek uczy się przez całe życie – nie tylko w szkole czy na studiach, lecz także w pracy, w domu, w kontaktach z innymi ludźmi czy podczas realizowania swoich pasji. Finowie traktują to niezwykle poważnie – edukacja jest dla nich czymś naturalnym, częścią codzienności, dostępną dla każdego niezależnie od wieku czy sytuacji życiowej.
Nasza podróż po fińskich inspiracjach
Podczas wyjazdu uczestnicy poznawali stosowane w Finlandii rozwiązania, które wspierają stały rozwój kompetencji obywateli. Lifelong Learning w Finlandii to nie tylko edukacja formalna, ale też liczne inicjatywy społeczne i kulturalne, umożliwiające rozwój zainteresowań, kreatywności i umiejętności potrzebnych w dynamicznie zmieniającym się świecie.
Celem wyjazdu było:
- zrozumienie, w jaki sposób Finlandia tworzy system wspierający edukację przez całe życie,
- poznanie instytucji zaangażowanych w realizację idei Lifelong Learning,
- wymiana doświadczeń i refleksja nad możliwością implementacji niektórych rozwiązań na naszym gruncie.
Odwiedziliśmy szereg placówek o różnym charakterze – od bibliotek i centrów młodzieżowych po uniwersytety i organizacje wspierające osoby dorosłe w rozwoju edukacyjnym i zawodowym. Każda z nich pokazała inny wymiar realizacji idei uczenia się przez całe życie.
Biblioteka Oodi – świątynia wiedzy i kreatywności
Pierwszym przystankiem było symboliczne miejsce: biblioteka Oodi położona w samym sercu Helsinek. Budynek sam w sobie jest dziełem sztuki, łączącym szkło i drewno, a jego wnętrze tętni życiem. To miejsce trudno jednak nazwać tylko biblioteką – to nowoczesna, tętniąca życiem przestrzeń, w której można nie tylko czytać książki, ale też skorzystać z pomieszczeń warsztatowych, kina, nagrać podcast, wydrukować coś na drukarce 3D, pograć na instrumencie, ugotować coś wspólnie z innymi czy… po prostu zrelaksować się przy kawie.
Biblioteka Oodi została stworzona, aby upamiętnić 1000-lecie powstania kraju. Oddano ją do użytku w ramach obchodów setnej rocznicy niepodległości Finlandii, a już rok później została uhonorowana tytułem najlepszej biblioteki publicznej na świecie.
Co szczególnie istotne, jest to przestrzeń publiczna, dostępna bezpłatnie dla każdego. Jak wyjaśniła nam nasza przewodniczka, biblioteka ma być dla wszystkich – nie tylko do czytania, ale do tworzenia. Okazuje się, że to miejsce zrodziło się z szerokich konsultacji społecznych, które pozwoliły mieszkańcom współtworzyć przestrzeń dostosowaną do ich potrzeb.
Mogliśmy przekonać się, że biblioteka to coś znacznie więcej niż tylko miejsce z książkami – to przestrzeń rozwoju, innowacji i spotkań. Uczestników urzekła nie tylko architektura, lecz także otwartość przestrzeni i dostępność nowoczesnych narzędzi wspierających rozwój kompetencji cyfrowych. Wizytę w Oodi zapamiętamy jako szczególny dowód na to, że biblioteka może być sercem społeczności i miejscem, w którym naprawdę rozwija się pasję do nauki.
JOTPA/SECLE – centrum rozwoju i zatrudnienia
Po spotkaniu z nowoczesnym obliczem edukacji w Bibliotece Oodi, uczestnicy przenieśli się do miejsca, gdzie Lifelong Learning przybiera bardziej praktyczny wymiar – do Service Centre for Continuous Learning and Employment (SECLE). To instytucja, która pomaga dorosłym rozwijać się zawodowo, zmieniać ścieżkę kariery i zdobywać nowe kompetencje. Oferuje szeroko zakrojoną ofertę usług dla osób, które szukają zatrudnienia i chcą podnieść swoje kwalifikacje. Jednostka ta podlega Ministerstwu Edukacji i Kultury oraz Ministerstwu Ekonomii i Zatrudnienia.
W trakcie spotkania poznaliśmy strukturę i zasady działania organizacji, która wspiera osoby dorosłe w rozwoju zawodowym i poszukiwaniu nowych ścieżek kariery. Wizyta pokazała, w jaki sposób poprzez edukację można skutecznie odpowiadać na zmiany na rynku pracy. Jak wyjaśnił nam przedstawiciel SECLE, instytucja wypełnia lukę między potrzebami rynku pracy a umiejętnościami pracowników. Jej zadaniem jest gromadzenie i analiza informacji prognostycznych, na podstawie których finansowana jest edukacja zgodna z potrzebami fińskiego rynku pracy. Finowie stawiają tu na praktyczne wsparcie – uczą się przez całe życie, by lepiej odnajdywać się na rynku pracy. SECLE łączy edukację z analizą rynku, dbając o zgodność kształcenia z potrzebami gospodarki. Należy jednak podkreślić, że wspiera osoby pracujące, nie bezrobotne, którym przysługują inne formy wsparcia.
OAJ – troska o nauczycieli
Edukacja to jednak nie tylko system i instytucje, ale przede wszystkim ludzie, którzy ją tworzą. Dlatego kolejnym etapem naszej wizyty było spotkanie z OAJ – organizacją, która dba o nauczycieli, czyli tych, którzy codziennie wcielają ideę uczenia się przez całe życie w praktykę. OAJ (Opetusalan Ammattijärjestö) – Trade Union of Education in Finland – to organizacja non-profit oraz społeczność, która zrzesza ponad 120 tysięcy członków: od nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej po wykładowców uniwersyteckich.
Podczas spotkania z OAJ uczestnicy dowiedzieli się, jak w Finlandii dba się o nauczycieli i pracowników sektora edukacji. Zrozumienie potrzeb osób stojących na pierwszej linii procesu kształcenia jest kluczowym elementem zapewnienia jakości uczenia się przez całe życie. Organizacja dba o pozycję zawodową nauczycieli i jakość ich życia.
Rozmawialiśmy o tym, jak ważne jest, by dbać o tych, którzy dbają o innych. Zobaczyliśmy, jak ogromną wagę przykłada się w Finlandii do wspierania nauczycieli. To bowiem kraj, w którym nauczyciele mają silną pozycję – nie tylko zawodowo, ale też społecznie. To oni są ambasadorami Lifelong Learning.
Munkkivuori Youth Centre Kameleontti – jak zadbać o rozwój najmłodszych
Fińskie podejście do edukacji obejmuje wszystkie etapy życia – od wczesnego dzieciństwa po dorosłość. Dlatego kolejny przystanek na naszej trasie dotyczył najmłodszych. W Kameleontti poznaliśmy ludzi, którzy z pasją tworzą zajęcia pozaszkolne dla dzieci i młodzieży – także tych ze specjalnymi potrzebami. Centrum Młodzieżowe Kameleontti okazało się przykładem miejsca, w którym dzieci – także te ze specjalnymi potrzebami – mogą rozwijać zainteresowania w bezpiecznym i wspierającym środowisku.
W Kameleontti działa zarówno świetlica dla uczniów klas pierwszych i drugich, oraz uczniów wymagających wsparcia ze względu na specjalne potrzeby. Oferowane są również zajęcia otwarte dla dzieci i młodzieży z klas 3-7. Są to przykładowo zajęcia z zakresu hobby i kultury, jak rękodzieło, teatr, taniec, muzyka czy pieczenie ciast.
Zajęcia pozalekcyjne zapewniają dziecku wartościową aktywność po lekcjach – w bezpiecznym otoczeniu, w szkole lub w jej pobliżu. Obejmują zabawę i spędzanie czasu z rówieśnikami, codzienne zajęcia na świeżym powietrzu i ćwiczenia, a także krótkie wycieczki po okolicy. Zajęcia są dostępne dla wszystkich dzieci, a system finansowania zapewnia możliwość uczestnictwa niezależnie od sytuacji rodzinnej. Centrum daje młodym przestrzeń do odkrywania swoich talentów, uczenia się współpracy i budowania pewności siebie.
Esbo Arbis – nauka w każdym wieku
Po wizycie w miejscu pełnym dziecięcej energii przenieśliśmy się do przestrzeni, w której uczenie się nabiera nowego wymiaru – do ośrodka Esbo Arbis, skupiającego się na edukacji dorosłych. Podczas wizyty uczestnicy zapoznali się z szeroką ofertą kursów skierowanych do dorosłych, studentów i seniorów. Ośrodek ten realizuje ideę, że nauka nie kończy się wraz z uzyskaniem dyplomu – to proces trwający całe życie. Finowie rzeczywiście wierzą w edukację ustawiczną, a Esbo Arbis jest tego doskonałym przykładem.
Zakres tematyczny kursów jest niezwykle szeroki – począwszy od zajęć językowych, poprzez rozwijanie kompetencji interpersonalnych, aż po praktyczne szkolenia, na przykład z bezpiecznej jazdy samochodem zimą.
Przedstawicielka Esbo Arbis podkreśliła, że te kursy są o tyle istotne, że każdy uczestnik może poczuć się jako cząstka czegoś ważnego, większej społeczności, jako przykład podając 67-letnią Leenę, która dzięki sztuce odnalazła sens oraz poczucie wspólnoty oraz drogę do rozwoju osobistego. To dowód, że edukacja może być drogą do rozwoju osobistego niezależnie od wieku.
Uniwersytet Arcada – różnorodność w edukacji wyższej
Edukacja dorosłych w Finlandii to również świat akademicki, który otwiera się na różnorodność i elastyczność. Dobrym tego przykładem jest Uniwersytet Arcada. Wizyta na Uniwersytecie 29 października pozwoliła uczestnikom poznać fiński system szkolnictwa wyższego z perspektywy uczelni dbającej o różnorodność językową i kulturową. Arcada, założona w 1996 roku po połączeniu dwóch szwedzkojęzycznych instytutów edukacyjnych, kształci obecnie ok. 2900 studentów i działa pod auspicjami Fundacji Arkada.
Uczelnia oferuje studia licencjackie w języku szwedzkim, między innymi z zakresu inżynierii środowiska, fizjoterapii, pielęgniarstwa czy terapii zajęciowej. W języku angielskim dostępne są kierunki takie jak informatyka, biznes międzynarodowy czy inżynieria mechaniczna. W murach Arcady słychać ponad 50 języków – to uczelnia o prawdziwie międzynarodowym charakterze. Studenci mają też szerokie możliwości wymiany zagranicznej i uczestnictwa w projektach badawczych.
Poznaliśmy także nowy model finansowania uczelni, który zachęca do współpracy między światem akademickim a biznesem. Uczelnia pozyskuje także zewnętrzne fundusze, współpracując z firmami, które płacą za możliwość realizacji badań wspólnie z akademikami.
Arcada angażuje się również w rozwój kształcenia ustawicznego. Wspólnie z Ministerstwem Edukacji i Kultury powołała grupę roboczą opracowującą rozwiązania wspierające uczenie się przez całe życie. Celem jest podniesienie poziomu wykształcenia społeczeństwa i zwiększenie liczby osób z wyższym wykształceniem.
Przedstawiciel Arcady, opowiadając o przyszłości edukacji, podkreślił, że tradycyjny model, w którym życie podzielone jest na etapy: dzieciństwo, nauka, praca, emerytura, już dawno stracił na aktualności. W jego opinii edukacja to proces, który trwa przez całe życie – zaczyna się od zabawy i nauki w dzieciństwie, a kończy w momencie śmierci. To podejście doskonale wpisuje się w fińską filozofię Lifelong Learning, która traktuje kształcenie jako nieodłączny element życia, a nie tylko jednorazowy etap.
Haaga-Helia University of Applied Sciences – innowacje w kształceniu dorosłych
Na Uniwersytecie Arcada mieliśmy okazję zapoznać się z polityką Finlandii w zakresie edukacji w języku szwedzkim oraz jej dbałością o mniejszości narodowe. Z kolei
Haaga-Helia pokazała, jak edukacja wyższa może być dostosowana do potrzeb dorosłych. Haaga-Helia to jeden z największych fińskich uniwersytetów nauk stosowanych, podległy Ministerstwu Edukacji i kultury. Na pięciu kampusach studiuje około 11 tysięcy studentów na kierunkach związanych z biznesem, turystyką, sportem, informatyką czy zarządzaniem.
Wizyta umożliwiła poznanie zarówno struktury uniwersytetu, jak i zobaczenia nowoczesnych rozwiązań, z jakich korzysta. W centrum tych innowacji stoi platforma Continuous Learning, która oferuje swoim użytkownikom szeroką gamę szkoleń i dalszych kierunków edukacji, aby zachęcić ludzi do rozwoju nawet po ukończeniu standardowego toku kształcenia. Dzięki niej studenci mogą w sposób ciągły rozwijać swoje kompetencje zawodowe, niezależnie od miejsca i czasu.
Co szczególnie istotne, aby rozpocząć studia magisterskie, wymagane jest co najmniej dwuletnie doświadczenie zawodowe po uzyskaniu licencjatu. Dzięki temu każdy student, będący osobą już aktywną zawodowo, ma indywidualną ścieżkę nauki, a czas trwania studiów magisterskich waha się od roku do trzech lat. Jak podkreśliła przedstawicielka uczelni – „Sukces nauczyciela to sukces ucznia. Chcemy, by edukacja była dostępna dla każdego”. Co ciekawe, w Finlandii matury nie są konieczne, by dostać się na studia licencjackie – wystarczy świadectwo ukończenia szkoły średniej. Na niektórych uczelniach czy kierunkach przeprowadza się dodatkowo egzaminy wstępne.
Haaga-Helia mocno stawia na przedsiębiorczość i współpracę z biznesem. Studenci realizują projekty w realnych firmach, a przedstawiciele biznesu prowadzą zajęcia jako wykładowcy. Dzięki tej bliskiej współpracy z sektorem prywatnym studenci zyskują cenne doświadczenie i lepiej przygotowują się do wyzwań zawodowych.
Podczas wizyty mieliśmy okazję odwiedzić studia start-upowe, co dało nam wgląd w praktyczne aspekty tworzenia i prowadzenia nowych przedsięwzięć.
Podczas spotkania mieliśmy okazję również zapoznać się z Digivisio 2030 – wspólnym programem fińskich uniwersytetów i uniwersytetów nauk stosowanych, który ma zapewnić wszystkim studentom większe możliwości elastycznego uczenia się. Jego celem jest restrukturyzacja fińskiego szkolnictwa wyższego poprzez digitalizację i współpracę oraz uczynienie z Finlandii kraju modelowego w zakresie elastycznego uczenia się.
Uczelnia prowadzi też serwis opin.fi – serwiskoncentrujący się na kształceniu ustawicznym osób aktywnych zawodowo, a inicjatywa jest częścią programu cyfrowego Digivisio 2030. To wspólna platforma internetowa fińskich uczelni wyższych ukierunkowana na tzw. „otwarte studia” („open studies”), czyli kursy/lekcje, które można podjąć także bez pełnych formalnych studiów. To całkowicie nowa, dostępna od kwietnia 2025 r., usługa cyfrowa, gromadząca w jednym miejscu otwarte oferty edukacyjne fińskich uczelni szkolnictwa wyższego i już zrzesza 36 uczelni. Platforma umożliwia przeglądanie i porównywanie ofert otwartych kursów i studiów z wielu fińskich uczelni w jednym miejscu. Umożliwia łatwe porównanie ofert różnych uczelni fińskich, co ułatwia wybór najlepszego kursu dla siebie.
Nazwę domeny można przetłumaczyć jako „Nauczyłem się!”. Co szczególnie istotne, nie jest wymagane wcześniejsze ukończenie studiów wyższych, co czyni platformę dobrym wyborem dla osób chcących rozwijać kompetencje w trakcie kariery zawodowej lub zmiany zawodu. Dla osób, które chcą rozwijać swoje umiejętności: czy to z powodu pracy, zainteresowań, zmiany zawodu, czy po prostu jako kolejny etap uczenia się przez całe życie.
Lifelong Learning Opike Espoo – edukacja bez barier
Ostatnie dni wizyty przyniosły spotkania z instytucjami, które pokazują, że w fińskim systemie edukacji nikt nie zostaje pominięty. W Lifelong Learning Opike Espoo mogliśmy zobaczyć, jak wygląda edukacja naprawdę bez barier. Opike to część organizacji FAIDD (The Finnish Association on Intellectual and Developmental Disabilities), która od 1952 roku działa na rzecz równości i aktywizacji osób z niepełnosprawnościami na terenie całej Finlandii. Opike nie tylko opracowuje materiały edukacyjne, ale też promuje dostępność i inkluzywność w nauczaniu.
Ten ostatni dzień wizyty rozpoczęliśmy od obejrzenia wyrywka koncertu, organizowanego przez Resonaari – szkołę muzyczną dla osób z niepełnosprawnościami.
Sekcja, którą odwiedziliśmy, zajmuje się przygotowywaniem materiałów edukacyjnych dla placówek oświatowych, a także przewodniki dydaktyczne. Uczestnicy zobaczyli, jak tworzone są uproszczone podręczniki i przewodniki dydaktyczne dostosowane do możliwości poznawczych uczniów. Często przypominają one tradycyjne książki, ale są opracowane prostszym językiem i z bardziej przejrzystą grafiką. Instytucja zajmuje się również adaptacją znanych opowieści na prosty język fiński. Zobaczyliśmy, w jaki sposób materiały edukacyjne mogą okazać się przydatne we wprowadzaniu alternatywnych metod nauczania. Poznaliśmy także system nut kształtowych, opracowany w Finlandii i stosowany już m.in. w Estonii, USA i Japonii. Jest to szczególny rodzaj skryptu do zapisywania muzyki, dzięki któremu osoby z niepełnosprawnościami mogą łatwiej uczyć się gry na instrumentach, unikając abstrakcyjnego zapisu nutowego. Nauka muzyki staje się w ten sposób nie tylko ćwiczeniem artystycznym, lecz także formą integracji społecznej.
Podczas spotkania mieliśmy okazję zapoznać się z fińskim systemem edukacji dla dzieci ze szczególnymi potrzebami i niepełnosprawnościami. Jak podkreślił nasz gospodarz, w fińskim systemie edukacji nie istnieją „ślepe zaułki”. Edukacja jest obowiązkowa do 18 roku życia. Rok szkolny trwa 190 dni, jest w niej miejsce także na regionalne specjalizacje. Osoby ze specjalnymi potrzebami uczą się zazwyczaj w ramach edukacji ogólnej. W roku 2025 system wsparcia dla uczniów został uproszczony i zreformowany, obejmując dwa poziomy: wsparcie indywidualne i grupowe. Wsparcie grupowe to wsparcie ogólne, w jednej grupie może być maksymalnie pięcioro uczniów ze specjalnymi potrzebami, przy wsparciu nauczyciela edukacji specjalnej. Celem tej zmiany było ograniczenie biurokracji i zwiększenie skuteczności pomocy.
Lifelong Learning Foundation – serce fińskiego systemu
Na zakończenie uczestnicy odwiedzili Lifelong Learning Foundation – instytucję koordynującą działania na rzecz edukacji dorosłych w całej Finlandii. Rozmowy z przedstawicielami fundacji pomogły lepiej zrozumieć znaczenie pojęcia Sivistys, będącego fundamentem fińskiej filozofii kształcenia.
Sivistys to fińskie pojęcie, które trudno jednoznacznie przełożyć na język polski. Oznacza ono rozwój intelektualny i moralny jednostki, osiągany poprzez edukację i samokształcenie. To zarazem cel i proces. Dla Finów to fundament filozofii uczenia się przez całe życie. Kulturalni, wyedukowani i oświeceni obywatele stają się takimi nie tylko dzięki edukacji szkolnej, lecz przez ogół doświadczeń, które nabywają w trakcie całego życia. To właśnie idea Sivistys – oświecenia, kultury i świadomego uczestnictwa w społeczeństwie – stanowi serce fińskiego podejścia do edukacji przez całe życie.
Co zabieramy ze sobą z Finlandii
Uczestnicy mieli okazję poznać różnorodne instytucje i przekonać się, że w Finlandii Lifelong Learning to nie tylko hasło – to realny sposób myślenia o człowieku i społeczeństwie. To system oparty na zaufaniu, współpracy i przekonaniu, że każdy – niezależnie od wieku czy sytuacji – ma prawo do rozwoju, zaś edukacja może być czymś znacznie więcej niż tylko systemem szkolnym. Te inspiracje zabieramy ze sobą, wierząc, że mogą stać się impulsem do dalszych działań także w naszym regionie.
Wizyta odbyła się w ramach projektu Województwa Podlaskiego „Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych” ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności.
